Tác giả: Momhub

Nhiều mẹ bầu bước vào tam cá nguyệt thứ hai hoặc thứ ba thường gặp phải tình huống bất ngờ khi thức dậy với một vệt nước ướt đẫm trên áo ngực. Hiện tượng rỉ sữa trong thai kỳ có thể khiến nhiều mẹ bỉm hoang mang, lo lắng không biết cơ thể mình đang gặp phải vấn đề gì, liệu đây có phải là dấu hiệu cảnh báo sinh non hay không. Thực tế, đây là một cột mốc sinh lý hoàn toàn bình thường, đánh dấu sự chuẩn bị chu đáo của cơ thể mẹ để đón chào bé yêu chào đời. Dưới góc nhìn y khoa, hiện tượng này hoàn toàn có thể giải thích bằng các cơ chế khoa học rõ ràng, giúp các mẹ chủ động và an tâm hơn trong hành trình mang thai.

Hiện tượng rỉ sữa non thai kỳ là gì?

Hiện tượng rỉ sữa trong giai đoạn mang thai thực chất là sự bài tiết sữa non. Đây là lớp sữa đầu tiên mà cơ thể mẹ sản xuất ra, thường có màu vàng chanh, hơi đặc sệt hoặc đôi khi trong suốt và dính. Sữa non là nguồn dinh dưỡng vô cùng quý giá, chứa hàm lượng chất đạm, kháng thể và các yếu tố miễn dịch cao gấp nhiều lần so với sữa mẹ trưởng thành sau này, giúp bảo vệ bé cưng khỏi các tác nhân gây bệnh ngay từ những giờ đầu sau sinh.

Thông thường, sữa non bắt đầu được hình thành từ khoảng tuần thứ 12 đến tuần thứ 14 của thai kỳ. Tuy nhiên, không phải người mẹ nào cũng thấy sữa non rỉ ra ngoài trong suốt chín tháng mười ngày. Hiện tượng rỉ sữa có thể xuất hiện rất sớm ở một số mẹ bỉm, nhưng cũng có những mẹ chỉ thấy sữa non xuất hiện sau khi đã hoàn thành quá trình sinh nở tại các bệnh viện phụ sản.

Các dấu hiệu nhận biết rỉ sữa non phổ biến nhất

Mẹ bầu có thể dễ dàng nhận biết hiện tượng rỉ sữa non qua một số biểu hiện đặc trưng xuất hiện trên trang phục hàng ngày. Dấu hiệu điển hình nhất là những vệt ướt tròn nhỏ xuất hiện trên áo ngực hoặc áo mặc nhà, thường thấy nhiều nhất vào buổi sáng sau khi thức dậy.

Chất lỏng rỉ ra thường có số lượng rất ít, chỉ vài giọt nhỏ, không chảy thành dòng liên tục. Khi quan sát kỹ, mẹ sẽ thấy chất lỏng này có màu vàng nhạt hoặc trong suốt, đôi khi có độ kết dính nhẹ do hàm lượng protein cao. Bên cạnh đó, vùng da quanh núm vú có thể có cảm giác hơi râm ran, ấm nhẹ ngay trước khi sữa rỉ ra ngoài.

Cơ chế đằng sau hiện tượng rỉ sữa: Điều gì đang diễn ra trong cơ thể mẹ?

Để hiểu tại sao ngực rỉ sữa, chúng ta cần khám phá sự thay đổi kỳ diệu của hệ thống nội tiết bên trong cơ thể mẹ bầu. Ngay từ khi hợp tử làm tổ thành công, nồng độ hormone prolactin bắt đầu tăng dần. Đây là hormone chịu trách nhiệm chính trong việc kích thích các nang tuyến vú phát triển và sản xuất sữa.

Tuy nhiên, trong suốt thai kỳ, nhau thai lại tiết ra một lượng lớn hormone progesterone và estrogen. Sự phối hợp của hai hormone này đóng vai trò như một chiếc phanh hãm, ngăn chặn prolactin hoạt động hết công suất để tránh tình trạng tiết sữa ồ ạt khi bé yêu chưa chào đời. Ở một số mẹ bầu, nồng độ prolactin tăng quá cao hoặc “chiếc phanh” progesterone đôi lúc lới lỏng sinh lý, khiến một lượng nhỏ sữa non vượt qua hàng rào bảo vệ và rỉ ra ngoài đầu núm vú.

5 Nguyên nhân phổ biến nhất khiến hiện tượng rỉ sữa xảy ra

Nguyên nhân tự nhiên từ thay đổi sinh lý

Sự thay đổi cấu trúc tuyến vú và biến động nội tiết tố là nguyên nhân cốt lõi nhất. Khi thai nhi lớn dần, cơ thể mẹ tăng cường lưu thông máu đến vùng ngực, làm tăng kích thước các thùy tuyến vú. Sự gia tăng tự nhiên của hormone prolactin vào các tuần cuối thai kỳ khiến các nang sữa bị lấp đầy, dẫn đến hiện tượng tràn và rỉ sữa tự nhiên mà không cần bất kỳ tác động nào từ bên ngoài.

Nguyên nhân từ lối sống và tác động môi trường

Những thói quen sinh hoạt hàng ngày vô tình kích thích cơ chế phản xạ tiết sữa của cơ thể. Việc mặc áo ngực quá chật, có gọng kim loại tì đè liên tục vào bầu ngực sẽ tạo ra lực ma sát mạnh lên đầu ti, kích thích giải phóng hormone oxytocin gây co bóp các tuyến sữa. Tương tự, thói quen tắm bằng nước ấm dưới vòi hoa sen xả trực tiếp vào ngực, hoặc các hoạt động gần gũi vợ chồng có đụng chạm vào vùng ngực cũng là những chất xúc tác khiến sữa non dễ dàng rỉ ra hơn.

Nguyên nhân hiếm gặp hơn

Trong một số trường hợp rất ít gặp, hiện tượng rỉ sữa có thể xuất phát từ sự rối loạn tuyến yên hoặc các bệnh lý tuyến vú lành tính như u xơ tuyến vú, viêm tắc ống dẫn sữa sớm. Đặc biệt, nếu mẹ nhận thấy sữa non rỉ ra có lẫn máu đỏ hoặc dịch mủ có mùi hôi, đây không còn là hiện tượng sinh lý bình thường mà có thể là dấu hiệu của tình trạng giãn ống dẫn sữa hoặc tổn thương biểu mô tuyến vú cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp.

Hiện tượng rỉ sữa này có đáng lo ngại không?

Về mặt y khoa, hiện tượng rỉ sữa non hoàn toàn an toàn và là minh chứng cho thấy cơ thể mẹ đang chuẩn bị rất tốt cho thiên chức làm mẹ. Nhiều mẹ bỉm lo lắng rằng rỉ sữa sớm sẽ làm mất hết nguồn sữa quý giá của con, hoặc lo sợ đây là dấu hiệu của chuyển hóa sinh non. Các nghiên cứu sản khoa đã chứng minh sữa non được tái tạo liên tục trong nang vú, việc rỉ một vài giọt hoàn toàn không ảnh hưởng đến lượng sữa sau này của bé.

Tuy nhiên, mẹ cần đặc biệt lưu ý không được tự ý nặn ngực hoặc dùng máy hút sữa để hút thử xem sữa có ra nhiều hay không. Hành động kích thích núm vú cường độ cao sẽ kích hoạt não bộ sản sinh oxytocin, một hormone gây ra các cơn co thắt tử cung mạnh mẽ, làm tăng nguy cơ động thai hoặc dẫn đến sinh non nguy hiểm.

Mẹ bầu nên chủ động đến ngay các cơ sở y tế uy tín như Bệnh viện Phụ sản Trung ương hoặc Bệnh viện Từ Dũ để thăm khám nếu hiện tượng rỉ sữa đi kèm với các dấu hiệu bất thường được liệt kê trong bảng so sánh dưới đây:

Cách khắc phục và chăm sóc ngực cho mẹ bầu

Để giữ cho vùng ngực luôn khô thoáng và hạn chế những tình huống khó xử khi đi ra ngoài, mẹ bỉm có thể áp dụng một số phương pháp chăm sóc đơn giản nhưng hiệu quả. Biện pháp tối ưu nhất là sử dụng các miếng lót thấm sữa chuyên dụng đặt bên trong áo ngực để thấm hút lượng dịch thừa kịp thời. Mẹ cần chú ý thay miếng lót thường xuyên, khoảng 3 đến 4 tiếng một lần, để ngăn ngừa vi khuẩn và nấm mốc phát triển trong môi trường ẩm ướt.

Việc lựa chọn trang phục cũng đóng vai trò quan trọng. Mẹ bầu nên ưu tiên chọn các loại áo ngực làm bằng chất liệu cotton co giãn, thấm hút mồ hôi tốt, không có gọng sắt để giảm tối đa lực ma sát lên đầu ngực. Khi vệ sinh cơ thể, mẹ chỉ cần lau rửa nhẹ nhàng vùng ngực bằng nước ấm sạch, tuyệt đối không dùng các loại xà phòng có chất tẩy rửa mạnh vì dễ làm khô và nứt nẻ da vùng núm vú.

Lời nhắn từ đội ngũ Momhub

Hành trình mang thai luôn tràn ngập những điều bất ngờ và những thay đổi kỳ diệu của cơ thể. Hiện tượng rỉ sữa non chỉ là một trong những bước đệm tự nhiên mà cơ thể chuẩn bị để chào đón bé cưng. Thay vì lo lắng, mẹ hãy đón nhận điều này một cách nhẹ nhàng, chăm sóc bản thân thật tốt và duy trì một tinh thần lạc quan. Đội ngũ Momhub luôn đồng hành cùng mẹ, mang đến những kiến thức chuẩn y khoa tin cậy nhất để ba mẹ an tâm tận hưởng trọn vẹn từng khoảnh khắc thiêng liêng của thai kỳ.

Các câu hỏi thường gặp về rỉ sữa thai kỳ (FAQ)

1. Tôi mang thai tuần thứ 32 nhưng không hề bị rỉ sữa, liệu sau khi sinh tôi có bị thiếu sữa cho con bú không?

Mẹ hoàn toàn có thể yên tâm. Việc rỉ sữa hay không trong thai kỳ phụ thuộc vào cơ địa và nồng độ hormone nội tiết riêng biệt của từng người, hoàn toàn không liên quan đến lượng sữa mẹ sản xuất sau khi sinh. Nhiều mẹ bầu không hề rỉ một giọt sữa nào suốt thai kỳ nhưng ngay sau khi sinh, sữa non vẫn về dạt dào cho bé yêu.

2. Tôi có thể dùng dầu tràm hoặc dầu massage để thoa lên ngực khi bị rỉ sữa để giảm cảm giác râm ran không?

Mẹ không nên tự ý thoa các loại tinh dầu đậm đặc như dầu tràm lên vùng đầu ti bị rỉ sữa. Việc này có thể gây kích ứng vùng da nhạy cảm và nếu vô tình kích thích xoa bóp quá mức sẽ gây co thắt tử cung. Nếu cảm thấy ngực khô ráp, mẹ chỉ nên dùng một vài giọt dầu dừa nguyên chất thoa nhẹ nhàng xung quanh bầu ngực, tránh tác động trực tiếp vào đầu núm vú.

3. Rỉ sữa non sớm ở tuần thứ 20 có phải là dấu hiệu của việc sắp sinh non không?

Nếu hiện tượng rỉ sữa chỉ xuất hiện đơn lẻ, không đi kèm với các cơn đau quặn bụng dưới, không bị ra máu âm đạo hoặc không có các cơn co thắt tử cung đều đặn thì đây hoàn toàn không phải là dấu hiệu sinh non. Đó chỉ là do tuyến vú của mẹ nhạy cảm và phát triển sớm hơn bình thường mà thôi.

Tóm tắt nội dung chính

1. Rỉ sữa thai kỳ là hiện tượng bài tiết sữa non hoàn toàn bình thường, thường xuất hiện từ tam cá nguyệt thứ hai do sự gia tăng của hormone prolactin.
2. Sữa non có đặc điểm màu vàng nhạt, hơi dính, rỉ ra với số lượng rất ít và chứa nguồn dinh dưỡng, kháng thể dồi dào cho bé cưng.
3. Các nguyên nhân gây rỉ sữa phổ biến bao gồm thay đổi sinh lý tự nhiên, ma sát từ áo ngực chật, tắm nước ấm hoặc kích thích vùng ngực.
4. Mẹ bầu tuyệt đối không được nặn sữa hoặc hút sữa trong thai kỳ vì hành động này kích thích co bóp tử cung, dễ dẫn đến nguy cơ sinh non.
5. Cách chăm sóc tốt nhất là sử dụng miếng lót thấm sữa, thay rửa thường xuyên và chọn áo ngực cotton mềm mại, không gọng.
6. Cần đến các bệnh viện phụ sản kiểm tra ngay nếu dịch rỉ ra có lẫn máu, mùi hôi kèm theo tình trạng ngực sưng nóng, đau nhức.

Tài liệu tham khảo

• Leaking Colostrum During Pregnancy – Đội ngũ biên tập y khoa chuyên môn – Website Whattoexpect.com – Cập nhật ngày 02 tháng 01 năm 2024.
• Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản – Bộ Y tế Việt Nam – Nhà xuất bản Y học – Năm 2020.
• Breast Changes During Pregnancy – Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) – Tạp chí Sản phụ khoa Hoa Kỳ – Năm 2023.

Bức tranh quen thuộc của rất nhiều mẹ bầu vào những tháng cuối thai kỳ là dáng đi khệ nệ, thỉnh thoảng nhăn mặt vì những cơn nhói ê ẩm nơi vùng háng. Cảm giác trĩu nặng vùng bụng dưới khiến mỗi bước chân của mẹ thêm phần khó nhọc và mệt mỏi. Thấu hiểu những vất vả đó, bài viết này sẽ đồng hành cùng mẹ bỉm bóc tách tận gốc những thay đổi sinh lý kỳ diệu nhưng cũng đầy thử thách này. Những kiến thức y khoa chuẩn xác dưới đây sẽ giúp mẹ vơi bớt lo âu và tìm ra cách xoa dịu cơn đau một cách an toàn nhất.

Cảm giác áp lực và đau vùng chậu là gì?

Đau vùng chậu là tình trạng mẹ cảm thấy nặng nề, căng tức hoặc đau nhức ở khu vực bụng dưới, háng, đùi và lưng dưới. Tình trạng này có thể xuất hiện từ những tháng đầu nhưng thường trở nên rõ rệt và dữ dội hơn khi thai kỳ bước vào tam cá nguyệt thứ ba. Lúc này, toàn bộ khu vực khung xương chậu phải chịu một lực ép khổng lồ để nâng đỡ mầm sống đang lớn dần từng ngày. Khác với cơn đau bụng co thắt từng cơn, áp lực vùng chậu thường mang tính chất âm ỉ, kéo dài và tăng lên khi mẹ thay đổi tư thế một cách đột ngột.

Các dấu hiệu nhận biết đau vùng chậu và đau háng phổ biến nhất

Mẹ bỉm rất dễ nhận ra tình trạng này thông qua những dấu hiệu đặc trưng. Phổ biến nhất là cảm giác căng tức nặng nề ở xương mu, giống như có một vật nặng đang trì kéo xuống phía dưới. Nhiều mẹ sẽ thấy cơn đau nhói lên ở hai bên bẹn khi ho, hắt hơi, hoặc bước lên bậc cầu thang. Những động tác đơn giản như trở mình khi ngủ, đứng lên từ ghế sô pha hay thậm chí bước ra khỏi xe hơi cũng có thể khiến vùng háng và đùi trong nhức mỏi tột độ.

Cơ chế đằng sau cơn đau vùng chậu: Điều gì đang diễn ra trong cơ thể mẹ và bé yêu?

Để chuẩn bị cho hành trình vượt cạn kỳ diệu, cơ thể mẹ tự động tiết ra một loại nội tiết tố mang tên relaxin. Dưới tác động của nội tiết tố này, các dây chằng và khớp xương quanh vùng chậu vốn rất vững chắc bắt đầu giãn nở, trở nên mềm mại và lỏng lẻo hơn. Sự nới lỏng này là bước đệm hoàn hảo giúp khung xương chậu mở rộng, tạo đường ra dễ dàng cho bé yêu.

Song song đó, bé cưng trong bụng đang tăng trưởng vượt bậc, có thể đạt mức hai đến ba kg rưỡi vào những tuần cuối thai kỳ. Khi thai nhi bắt đầu tụt dần xuống thấp, phần đầu của bé sẽ tì đè trực tiếp lên các dây thần kinh, mạch máu và khớp xương mu của mẹ. Sự kết hợp giữa hệ thống dây chằng lỏng lẻo và khối lượng chèn ép từ tử cung chính là nguyên lý y khoa gốc rễ tạo ra những cơn nhói và áp lực vùng chậu.

5 Nguyên nhân phổ biến nhất khiến tình trạng căng tức vùng chậu xảy ra

Nguyên nhân tự nhiên sinh lý

Thứ nhất là sự căng giãn của dây chằng tròn. Đây là dải mô giữ tử cung nằm đúng vị trí. Khi thai nhi lớn lên, dải mô này bị kéo căng quá mức, gây ra những cơn nhói sắc nét ở hai bên vùng bụng dưới.

Thứ hai là hiện tượng em bé tụt xuống khung chậu. Vào những tuần cuối, bé yêu sẽ di chuyển xuống thấp hơn để chuẩn bị chào đời. Quá trình di chuyển này làm tăng sức ép lên bàng quang và âm đạo, khiến mẹ luôn có cảm giác buồn đi vệ sinh và trĩu nặng vùng cửa mình.

Nguyên nhân từ thói quen sinh hoạt và môi trường

Thứ ba là thói quen vận động sai tư thế. Việc mẹ bỉm đứng quá lâu tại một vị trí, ngồi bắt chéo chân hoặc thường xuyên khom lưng xách đồ nặng sẽ làm gia tăng áp lực lên cột sống và khớp mu. Nếu duy trì các thói quen này liên tục, tình trạng nhức mỏi sẽ càng trở nên tồi tệ hơn.

Thứ tư là thiếu sự hỗ trợ vật lý. Việc mặc quần áo quá bó sát hoặc không sử dụng đai nâng bụng khi bụng bầu đã vượt mặt khiến toàn bộ sức nặng đổ dồn xuống khung xương chậu thay vì được phân tán đều khắp cơ thể.

Nguyên nhân hiếm gặp hơn

Thứ năm là các bệnh lý tiềm ẩn như nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc rối loạn chức năng khớp mu. Viêm đường tiết niệu không chỉ gây tiểu buốt mà còn kích thích vùng bụng dưới đau tức. Trong khi đó, rối loạn chức năng khớp mu xảy ra khi khoảng cách giữa hai xương mu giãn ra quá mức bình thường, tạo ra những cơn đau kịch liệt khiến mẹ gần như không thể tự bước đi.

Hiện tượng đau vùng chậu này có đáng lo ngại không?

Mặc dù mang lại nhiều phiền toái, đa phần các cơn nhức mỏi vùng chậu đều là một phần tự nhiên của quá trình mang thai và không đe dọa đến sức khỏe của bé cưng. Tuy nhiên, ranh giới giữa sinh lý và bệnh lý đôi khi rất mong manh. Dưới đây là bảng phân tích y khoa giúp mẹ nhận diện tình trạng một cách khoa học nhất.

Nếu nhận thấy bất kỳ biểu hiện bất thường nào ở cột bên phải, ba mẹ cần lập tức đưa mẹ đến bệnh viện phụ sản gần nhất để được các bác sĩ chuyên khoa kiểm tra và can thiệp kịp thời.

Cách khắc phục đau háng và vùng chậu dựa trên từng nguyên nhân

Đối với những cơn nhói do căng dây chằng sinh lý, liệu pháp nhiệt là ưu tiên hàng đầu. Mẹ có thể dùng túi chườm ấm đặt lên vùng háng hoặc ngâm mình trong nước ấm khoảng mười lăm phút. Một biện pháp rất hiệu quả và thân thuộc với các mẹ bỉm Việt Nam là xoa bóp nhẹ nhàng vùng lưng dưới bằng một chút dầu tràm hoặc cốt gừng. Hơi ấm từ thảo dược sẽ làm giãn các cơ đang co thắt, giúp khí huyết lưu thông tốt hơn.

Khi nguyên nhân xuất phát từ thói quen sinh hoạt, mẹ bỉm cần chủ động thay đổi tư thế lập tức. Hãy trang bị một chiếc đai nâng đỡ bụng bầu chuyên dụng để san sẻ bớt gánh nặng cho khung xương chậu. Khi ngủ, mẹ nên nằm nghiêng sang trái, kẹp một chiếc gối ôm cỡ lớn giữa hai đầu gối và lót một chiếc gối mỏng dưới bụng. Động tác gác chân lên cao này giúp căn chỉnh cột sống về trạng thái trung lập, giảm thiểu tối đa sức ép lên các khớp xương.

Đối với những trường hợp đau do rối loạn khớp mu hoặc có biểu hiện viêm nhiễm đường tiết niệu, việc tự ý xoa bóp tại nhà là không đủ. Mẹ tuyệt đối không tự mua thuốc giảm đau mà phải đến bệnh viện phụ sản để bác sĩ thăm khám. Bác sĩ có thể chỉ định vật lý trị liệu, sử dụng thuốc kháng sinh an toàn cho thai phụ hoặc hướng dẫn các bài tập phục hồi chuyên sâu.

Lời nhắn từ đội ngũ Momhub

Hành trình mang thai là chuỗi ngày mẹ phải hy sinh rất nhiều về cả sức khỏe lẫn vóc dáng. Cảm giác nặng nề nơi vùng chậu chính là minh chứng rõ nét cho sự trưởng thành từng ngày của bé yêu trong bụng. Đội ngũ Momhub mong rằng, với những lý giải khoa học và phương pháp chăm sóc thiết thực vừa rồi, mẹ sẽ có thêm sự tự tin và bình an để đi qua những tháng ngày chờ đợi này. Đừng quên lắng nghe cơ thể và dành cho bản thân những phút giây nghỉ ngơi trọn vẹn nhất.

Câu hỏi thường gặp

Đau nhói vùng háng khi trở mình lúc ngủ có nguy hiểm không?

Hiện tượng này hoàn toàn bình thường do dây chằng bị kéo căng đột ngột. Mẹ nên giữ hai đầu gối khép lại với nhau khi xoay người trên giường để giảm lực tác động lên khớp chậu.

Tập yoga có giúp giảm cảm giác trĩu nặng bụng dưới không?

Có, các bài tập yoga thiết kế riêng cho thai phụ với những động tác kéo giãn nhẹ nhàng sẽ tăng cường độ dẻo dai cho cơ sàn chậu. Tuy nhiên, mẹ cần tập luyện dưới sự hướng dẫn của huấn luyện viên chuyên nghiệp.

Mẹ bầu nên đi bộ bao nhiêu km mỗi ngày để đỡ nhức mỏi vùng chậu?

Mẹ không nên đi bộ quãng đường quá dài tính bằng km. Thay vào đó, hãy duy trì các buổi tản bộ ngắn khoảng mười đến mười lăm phút ở những nơi bằng phẳng. Đi bộ quá nhiều sẽ làm tăng áp lực và khiến cơn đau háng trầm trọng hơn.

Tóm tắt nội dung

• Đau vùng chậu là tình trạng nhức mỏi, căng tức vùng bụng dưới, háng và đùi do nội tiết tố làm lỏng hệ thống dây chằng.
• Trọng lượng bé yêu tăng lên và việc bé tụt xuống khung xương chậu là nguyên nhân sinh lý cốt lõi gây ra áp lực.
• Cần hạn chế các thói quen sinh hoạt có hại như đứng lâu, ngồi vắt chéo chân hoặc nâng vác vật nặng.
• Sử dụng đai nâng bụng, chườm ấm, xoa bóp bằng dầu tràm và nằm nghiêng kê gối là những cách khắc phục an toàn và hiệu quả nhất.
• Ba mẹ phải đến bệnh viện phụ sản ngay nếu cơn đau đi kèm hiện tượng sốt, ra máu hoặc gò cứng bụng theo chu kỳ.

Tài liệu tham khảo:

• Pelvic Discomfort and Pressure During Pregnancy – Đội ngũ biên tập y khoa What to Expect – Tạp chí What to Expect – Năm 2023.
• Symphysis Pubis Dysfunction and Pelvic Girdle Pain – Nhóm bác sĩ chuyên khoa sản – Tạp chí Y khoa PubMed – Năm 2022.
• Hướng dẫn chăm sóc sức khỏe thai kỳ toàn diện – Bác sĩ chuyên khoa cấp hai Nguyễn Thị Chăm – Tạp chí Y học Dự phòng Việt Nam – Năm 2023.